آیدین آغداشلو

در جست و جوى "ابعاد معنوى" يك اثر هنرى، نزديك‏ترين پاسخ را شايد بتوانيم در اثرى يگانه و درخشان، يعنى در نقاشى "معراج‏حضرت رسول" اثر سلطان محمد نقاش بيابيم. اين اثر، همراه با سه اثر ديگر منسوب به او، در نسخه‏ى خطى مصور خمسه‏ى نظامى،سفارش شاه طهماسب صفوى قرار گرفته است كه در فاصله‏ى ميان سال‏هاى 942 تا 947 هجرى قمرى نقاشى و خوشنويسى شده است‏و خوشنويس آن شاه محمود نيشابورى، خطاط بسيار معتبر و مشهور قرن دهم هجرى قمرى است.اين خمسه، ظاهراً تا انتهاى زمان فتحعليشاه قاجار در كتابخانه‏ى سلطنتى حفظ مى‏شده تا اين كه در سال 1880 براى موزه‏ى بريتانيا،از طريقى نامعلوم، خريدارى شده و تا به امروز در همان جا محفوظ مانده است.

خمسه‏ى نظامى شاه طهماسب صفوى 396 ورق و چهارده مجلس نگارگرى دارد كه به سلطان محمد و ميرك و ميرزاعلى وميرسيدعلى و مظفرعلى منسوب‏اند، كه از بزرگ‏ترين هنرمندان دوران خود به شمار مى‏روند. اين اثر بى‏نظير، هر چند از حيث تعداد آثار به پاى شاهنامه‏ى شاه طهماسبى نمى‏رسد، اما هر كدام از مجالس نگارگرى آن، با بهترين‏نمونه‏هاى شاهنامه‏ى شاه طهماسبى پهلو مى‏زنند و در جاهايى بر آن‏ها پيشى مى‏گيرند.
آثار دوست محمد، جز در خسمه‏ى نظامى شاه طهماسب، در شاهنامه‏ى شاه طهماسبى ودر يك ديوان مصور حافظ ديده مى‏شود و جز اين‏ها، تصاويرى از شاهزادگان و مردان جوان درحال مطالعه و تعدادى نگارگرى ديگر به او منسوب‏اند.

نگارگرى "معراج حضرت رسول" از درخشان ترين نمونه‏هاى تاريخ نگارگرى ايران است وبى‏شك، در ميان بهترين نگارگرى ‏هاى قرن دهم هجرى قمرى ايران - كه خود دوره‏اى منحصر به‏فرد در اين هنر بى‏همانند است - قرار دارد. در اين اثر، تصوير پيامبر. كه صورت مباركش با نقاب سپيدى پوشيده شده است. سوار بربُراق و در ميان خيل كروبيان - پانزده فرشته - نمايانده شده است و جبرئيلِ در حال راهنمايى،پيشاپيش براق در پرواز است. تركيب‏بندى اين اثر به صورت مارپيچى گسترده است كه از پايين سمت راست كار شروع‏مى‏شود و تا به فرشته قرار گرفته در پشت بُراق ختم مى‏شود. در نقطه مركزى و مركز ثقل اين‏مارپيچ، حضرت رسول سوار بر بُراق تصوير شده است. كه با انوار طلايى شعله‏ور گرداگردحضرت و براق ، تشخّصى جداگانه يافته است. چنين شعله‏هايى گرداگرد سر جبرئيل نيز قرار گرفته است و در سينى و قنديلى كه در دست دو فرشته ديگر است نيز ديده مى‏شود، و فرشتگان،به استثناى جبرئيل، همگى از اين هاله تقدس عارى‏اند. ماه در پايين سمت راست آسمان نقاشى‏شده است و ابرهاى سپيد پيچان و انبوه، گرداگرد ماه را تا نيمه آسمان پوشانيده‏اند و در آسمان‏بالاى سر حضرت رسول، ستاره‏هاى متعدد طلايى رنگ ديده مى‏شوند. فرشتگان با عبوديت ومهر، مجمر و البسه و ميوه‏ها و ظرف‏هاى غذا و كتاب (قرآن؟) و تاج را حمل مى‏كنند و درنمونه‏هاى استثنايى، فرشته‏اى كه حامل ظرف غذا در بالاست، تمام رخ تصوير شده است.

براى‏درك اين تركيب‏بندى فاخر و مجلل و خاص، مى‏شود اين نگارگرى را با نگارگرى‏هاى مشابه،مثلاً در كتاب معراج‏نامه 840 هجرى قمرىِ محفوظ در كتابخانه ملى پاريس، مقايسه كرد و به‏خلاقيت شگفت‏انگيز و منحصر به فرد آن پى برد. بديهى است يكصد سال فاصله‏ميان اين دو نقاشى، تجربه‏ها و خلاقيت‏هاى تازه‏اى را حاصل داده است و چنين قياسى چندان‏منصفانه نيست، اما به هر حال حالت بسيار زنده و سراسر لطف نگارگرى سلطان محمد، نه تنهادر قياس با معراج‏نامه تيمورى، كه با هر اثر ديگرِ قرن دهم هجرى قمرى، تفاوت آشكار دارد.

فرشتگان در نگارگرى سلطان محمد، هر كدام در شكلى متفاوت ترسيم شده‏اند و حالت‏چهره‏هاى‏شان نيز مختلف است. حالت‏هاى خاص فرشته‏اى كه دست‏ها را به دعا متصل كرده‏است و فرشته‏اى كه حامل كتاب است، ديدنى است. چهره‏هاى تمام رخ و نيم رخ نيز در ميان‏آن‏ها ديده مى‏شود و كلاه‏ها و سربندها و جامه‏هاى فرشتگان نيز، هر يك به گونه‏اى متفاوت‏طراحى شده است.
رنگ‏آميزى درخشان و استادانه اين نگارگرى به صورت سه رنگ اصلى لاجوردى و سپيد وطلايى، و رنگ‏هاى متعدد زرد و آبى و نارنجى و سبز و قرمز، مجموعه‏اى دلپذير و شگفت‏انگيزبه وجود آورده است. طراحى و قلم‏گيرى بى‏نهايت ظريف و دقت در تمامى جزئيات نشانه‏ى‏اخلاص و دلبستگى تام و تمام هنرمند است به موضوع مقدس كار او. بعضى از چهره‏ها. مثلاًچهره‏اى كه در سمت چپ بالاى صفحه ترسيم شده است. با چهره‏هاى سنتى ديگر فرشتگان‏تفاوت آشكار دارند و نگاه فرشته‏اى كه تاج در دست دارد، در جهتى كاملاً ابداعى و استثنايى، به‏سوى ما، يعنى بيننده نقاشى، متوجه است.

سلطان محمد، در اين اثر، تذهيب چندانى به كارنبرده است و با اختصارِ در تزئين مجال لازم را براى نمايش حالات و حركات فراهم آورده است،و از سويى، ابرهاى سپيد پيچاپيچ و شعله‏هاى طلايى فراوان و سركش، عنصر تزئينى پرقدرتى‏را به نحوى شگفت‏انگيز به نمايش مى‏گذارند.
"معراج حضرت رسول" اثر سلطان محمد نقاش،نمونه‏ى كامل و شايسته‏اى است از يك اثر مذهبى و معنوى كه، در عين حال، به تمام سنت‏نگارگرى ايرانى وفادار و وابسته است. در اين شاهكار منحصر به فرد، از تمامى عناصر زمينى وخاكى استفاده شده است تا اثرى كاملاً فرا زمينى به وجود آيد و سعى هنرمند در تصويرگرىِ. هرچند ناقص و محدود او و يا هر هنرمند ديگرى. طرحى از عامل قدس، به حد كمالى كه مقدورانسان است منجر شده است.

تصور و آرزوى هنرمند در رسيدن به چنين تصويرى، در هنر غرب نيز نمونه‏هايى دارد، ازآثار هنرمندان بزرگ دوره رنسانس ايتاليا تا تصويرگرى‏هاى ويليام بليك (1757 - 1827)ميلادى و نقاشى‏هاى استادان بزرگ مكتب فلاماندر، چنين نيتى را مى‏توان مشاهده و تعقيب‏كرد، اما در بسيارى از نمونه‏هاى نقاشى مذهبى غربى نيز، نتيجه ديگرى حاصل شده است: يعنى‏به جاى "آسمانى شدن عناصر خاكى"، "خاكى شدن عناصر آسمانى" صورت پذيرفته است.نقاشى‏كه موضوعى دينى و معنوى را انتخاب مى‏كند مى‏داند كه تمامى سعى و تخيل و خلاقيت خودرا در راه نمايش جهانى فراخاكى و قدسى و ملكوتى بايد به كار برد و چنين تصويرگرى خطيرى،چالش سهلى نيست.
نگارگرى "معراج حضرت رسول" اثر سلطان محمد نقاش، نشانه توفيق عظيم و سربلندى اودر اين چالش است كه حاصلش چونان گوهرى بر تارك نگارگرى ششصد ساله ايرانى‏مى‏درخشد، و تا جستجوى انسان در ايصال به ملكوت ادامه دارد، ادامه خواهد داشت.

این نوشته خلاصه شده‌ی مقاله ای است که در مجله بخارا و در این آدرس منتشر شده است .